Hoe volg je een beweging die nog volop in ontwikkeling is?

Interview met Jolanda Terpstra, kwartiermaker Data, Onderzoek en Kennis

De beweging naar passende zorg, ondersteuning en gezondheid vraagt om meer dan plannen maken en resultaten tellen. In de praktijk gaat het om leren, bijsturen en samen blijven kijken of we nog de goede dingen doen. Team DOK (Data, Onderzoek en Kennis) helpt binnen Vitale Gelderse Vallei om die beweging zichtbaar te maken. Met cijfers, verhalen, reflectie en vragen die helpen om scherper te worden. Kwartiermaker Jolanda Terpstra vertelt hoe team DOK werkt aan een lerende aanpak, waarom tellen én vertellen nodig is en wat het team het afgelopen jaar heeft geleerd.

Wat doet Team DOK?

Team DOK ondersteunt de coalities bij leren, monitoren en verbeteren. Het team verzamelt en duidt bestaande data, helpt waar gewenst bij evaluaties, stelt vragen in coalitie-overleggen en brengt inzichten terug in de praktijk. “Onze rol is om de beweging in de regio te volgen en te helpen duiden”, vertelt Jolanda. “We kijken naar wat men wil bereiken, welke doelen er zijn, welke cijfers daarbij horen en naar wat er in de coalities gebeurt. Belangrijke vragen die we leren stellen zijn wat leren we, waar lopen we vast en dragen de stappen die we zetten bij aan de verandering die we willen bereiken?”

DOK is volgens Jolanda geen klassiek onderzoeksteam dat vooral rapporten schrijft. “We brengen de transitie in beeld. We maken zichtbaar wat verandert, wat schuurt en wat nodig is om verder te komen. Dat doen we met participatief actieonderzoek.”

Waarom is dat ingewikkeld?

De opgave waar Vitale Gelderse Vallei aan werkt, is groot. Het gaat om de transitie van zorg naar gezondheid. Die verandering raakt de manier waarop mensen denken, doen en organiseren in zorg, welzijn en ondersteuning. Daardoor past dit niet in een gewone projectaanpak. “Bij een project kun je vaak vooraf bepalen wat je gaat doen, wat je gaat meten en wanneer het gelukt is. Bij een transitie werkt dat anders. Je weet vooraf niet precies wat het eindpunt is, welke route daarbij hoort en wat je onderweg gaat leren. Sommige effecten zie je pas na langere tijd.”

Een dashboard met maandelijkse cijfers klinkt overzichtelijk, maar zegt volgens Jolanda niet genoeg. “Op populatieniveau veranderen cijfers vaak langzaam. De Gezondheidsmonitors van de GGD worden niet voor niets eens in de vier jaar uitgevoerd. Binnen projecten en coalities kun je eerder signalen zien. Door samen te bespreken wat het doel is, welke beweging we zien en wat dat betekent, krijgen we beter zicht op verandering.”

Wat heeft DOK het afgelopen jaar gedaan?

Team DOK heeft het afgelopen jaar gewerkt aan meer grip op de vraag hoe we de beweging naar passende zorg, ondersteuning en gezondheid kunnen volgen. Zo is gekeken welke data er al beschikbaar zijn in de regio. Daarbij werd ook zichtbaar hoe lastig het is dat de regio per domein anders kan worden afgebakend. Daarnaast werkte DOK met de coalities aan veranderverhalen en logische modellen. Die helpen om scherper te maken wat een coalitie wil bereiken, welke activiteiten daarbij horen en welke resultaten je onderweg kunt volgen.

DOK ondersteunt ook bij concrete vragen uit de coalities. Jolanda noemt als voorbeeld een analyse voor Kansrijk opgroeien. “Er waren meer scholen in beeld dan waar tijd, geld en aandacht voor was. Dan kun je met data helpen om samen betere keuzes te maken. Bijvoorbeeld door te kijken naar wijkgegevens, schoolgewicht, jeugdhulp en wat er al loopt via de Gezonde School-aanpak.” Verder is onderzoek gedaan naar de werkzame elementen van Welzijn op Recept Plus. Die inzichten helpen om beter te begrijpen wat in de praktijk werkt en waarom. Jolanda benadrukt dat de ervaringen van inwoners nog beter in beeld moeten komen. Daar werkt DOK aan samen met de kwartiermaker inwonersparticipatie.

Leren terwijl je onderweg bent

DOK gebruikt de term transformatieleren. Dat betekent dat je leert terwijl je bezig bent. Je denkt niet eerst alles volledig uit om daarna pas te starten. Je zet kleine stappen, kijkt wat er gebeurt en stelt bij. Jolanda vergelijkt dat soms met een zwerm spreeuwen. Zo’n zwerm beweegt voortdurend. Er is geen leider die precies bepaalt welke kant de groep opgaat. Toch ontstaat er samenhang, doordat de vogels elkaar in de gaten houden, met elkaar meebewegen en dezelfde snelheid houden. “Bij transformatie weet je vooraf niet altijd wat de juiste route is”, legt Jolanda uit. “Een zwerm kun je niet sturen. Je kunt de beweging wel aanjagen. Dat geldt ook voor een transitie. Je kunt omstandigheden creëren waarin mensen anders gaan kijken, leren en handelen.”

Teamleden van DOK sluiten aan bij alle coalities. Ze nemen het werk niet over, maar kijken mee, denken mee, stellen vragen en helpen reflecteren. Soms wordt een vraag verder uitgediept of wordt onderzoek gedaan met een stagiaire. “We proberen de kritische vriend te zijn”, zegt Jolanda. “Kritisch, omdat we vragen stellen die helpen om scherper te worden, onduidelijkheden blootleggen of aannames helder maken. Vriend, omdat we dat doen vanuit betrokkenheid bij dezelfde opgave.” DOK kijkt dus verder dan de vraag of een project klaar is. Het team volgt ook of er beweging ontstaat in denken, doen en organiseren.

Tellen én vertellen

Cijfers blijven belangrijk, benadrukt Jolanda. DOK werkt aan een impactmonitor om de ontwikkeling in de regio op de lange termijn beter te volgen. Daarbij wordt gekeken naar bredere doelen van Vitale Gelderse Vallei, zoals ervaren gezondheid, veerkracht, arbeidsmarkt, kwaliteit van zorg en kosten. Cijfers krijgen pas waarde als je ze samen goed bekijkt en bespreekt. Cijfers lijken waardevrij, maar zijn dat niet. Daarom bespreekt DOK de cijfers met coalities en bestuurders. “Alleen tellen is niet genoeg. We moeten tellen én vertellen. Cijfers kunnen laten zien of iets verandert. Verhalen helpen begrijpen waarom dat gebeurt. Of waarom iets juist niet lukt.”

Waar loopt DOK tegenaan?

Een belangrijke uitdaging is dat de verwachtingen over DOK verschillen. De één denkt vooral aan data en dashboards. De ander denkt aan onderzoek, advies of kennisdeling. “Data, Onderzoek en Kennis klinkt breed. Daardoor vult iedereen het anders in. Voor ons is de kern dat we leren en verbeteren ondersteunen in de transitie van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag, en uiteindelijk naar mens en maatschappij.” Ook tijd is een knelpunt. De ambities zijn groot en de beschikbare uren zijn beperkt. “De ambities zijn groot en de vragen zijn complex. Dan moet je keuzes maken. Wat kunnen we doen? Wat is echt nodig? En waar heeft de regio op dit moment het meeste aan?”

Wat is de volgende stap?

De komende periode werkt Team DOK verder aan de impactmonitor. Ook wordt in de coalities gekeken hoe cijfers en verhalen samen kunnen helpen om de voortgang, of het uitblijven daarvan, te duiden. Daarnaast blijft DOK werken aan een lerende aanpak en aan leren transformeren. Daarbij gebruikt het team inzichten als actieleren, grenzen oversteken, spanning zien als leerkans, onzekerheid toelaten, het systeem zelf bevragen en kennis overdraagbaar maken. “Ook daarin zijn we als DOK-team zelf nog lerend”, zegt Jolanda. “Een transitie is lastig en kun je niet aanvliegen alsof het een project is. Je kunt wel blijven volgen, vragen stellen en samen leren. Dat is nodig om de beweging naar passende zorg, ondersteuning en gezondheid verder te brengen.”

Samenstelling Team DOK

Werkgroep

• Jolanda Terpstra, kwartiermaker
• Carolien Plevier en Maura te Grotenhuis, GGD regio Utrecht
• Nicole de Jong en Marie Athmer, GGD Gelderland Midden
• Ellen Selten en Kiki Buijs, Mura Zorgadvies
• Onderzoeker uit gemeente, vacature
• Onderzoeker uit de zorg, vacature

Adviseurs

• Annemarie Wagenmakers, Wageningen Universiteit
• Willemieke Kroeze, Christelijke Hogeschool Ede
• Arthur Hayen, Menzis en Radboud Universiteit, op afroep

Voor meer informatie over de coalitie Data, Onderzoek en Kennis (DOK) kun je contact opnemen met kwartiermaker Jolanda Terpstra.